Το σχοινί του Πατριάρχη

🇬🇷 Πανηγυρικός της 25ης Μαρτίου 2024 στον Ι.Ν. Ταξιαρχών Αρχαγγέλου Ρόδου 

Σήμερα 25η Μαρτίου τιμούμε και γιορτάζουμε το ηρωικό γεγονός της Επανάστασης του 1821 που μας χάρισε την ελευθερία από τον οθωμανικό ζυγό και κατέληξε στην δημιουργία ελληνικού κράτους. Τα ηρωικά, όμως, γεγονότα που εξυφαίνονται μέσα στην ιστορία, δεν αποτελούν ιδεολογήματα, ούτε πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ελλάμψεις της στιγμής οι οποίες ενέπνευσαν δια μαγείας κάποιες προσωπικότητες που ξαφνικά επωμίστηκαν μία αποστολή. Τα ηρωικά γεγονότα, όπως αυτό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 πέρασε από πολλά στάδια. Προηγήθηκαν ψυχολογικές και σωματικές πιέσεις, ο νους έπεσε στη βάσανο διλημμάτων και προβληματισμών, αντιμετωπίστηκαν ζητήματα που αφορούσαν τις πρακτικές διαστάσεις που είχε ένα εγχείρημα όπως της επανάστασης εναντίον του πολυχρόνιου οθωμανικού ζυγού. Ένα παρεξηγημένο πρόσωπο που αντιμετώπισε τέτοιου είδους διλήμματα και πιέσεις, στο ξεκίνημα της επανάστασης, ήταν ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄ και γύρω από το πρόσωπο αυτό θα ξετυλίξω τον λόγο μου προσπαθώντας να φωτίσω τον ρόλο των εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων στην υπόθεση της ελληνικής επανάστασης. 

Τα Δωδεκάνησα έχουν την τιμή και το προνόμιο να ανήκουν εκκλησιαστικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο έπαιξε σημαντικό ρόλο κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας και της Επανάστασης του 1821. Όταν κατακτήθηκε η Κωνσταντινούπολη από τον Μωάμεθ τον Πορθητή, οι εκάστοτε Πατριάρχες ανακηρύχτηκαν Εθνάρχες των Ρημηών και λογοδοτούσαν στον Σουλτάνο εξ ονόματός τους, εκπροσωπώντας στην Υψηλή Πύλη όλα τα Πατριαρχεία και τις επισκοπές. Βαρύς και κομβικός ο ρόλος που ανατέθηκε στον εκάστοτε Οικουμενικό Πατριάρχη.

Αυτά τα βάρη έπρεπε να σηκώσει και μία τραγική προσωπικότητα που κοσμούσε τον θρόνο της Κωνσταντινούπολης όταν ξέσπασε η Επανάσταση: ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε'. Μέσα από την δράση του και κυρίως από το μαρτυρικό του τέλος, θα ανακαλύψουμε ότι έπαιξε καίριο ρόλο στα πολεμικά γεγονότα: η δι αγχόνης εκτέλεσή του και μάλιστα τις μέρες τους Πάσχα, θύμωσε και πείσμωσε του αγωνιστές. Τους έκανε πιο αποφασιστικούς στην διεκδίκηση της ελευθερίας.

 Ας ματαφερθούμε όμως νοερά την εποχή εκείνη. Ας τρέξει ο νούς μας στις ρυμες και της οδούς της Κωνσταντινούπολης, Ας μεταφερθούμε νοερά στο κέντρο της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού. Στο Φανάρι....

Η είδηση της ελληνικής επανάστασης απλώνεται σαν κεραυνός εν αιθρία στα σοκάκια και τους δρόμους της Κωνσταντινούπολης. Ο σουλτάνος Μαχμούτ ο Β' εξαγριώνεται! Δέκα χιλιάδες μουσουλμάνοι με επικεφαλής ουλεμάδες και δερβίσηδες, αλαλάζοντας διέσχιζαν τους δρόμους της Βασιλεύουσας. Τους βλέπουμε να καταφθάνουν στο σπίτι του σεϊχουισλάμ, του θρησκευτικού αρχηγού του Ισλάμ. Του ζητάνε επιτακτικά να εκδόσει φετφά. Δηλαδή να κηρύξει ως μόνος αρμόδιος ιερό πόλεμο κατά των απίστων για να προχωρήσουν σε γενική σφαγή των χριστιανών. Ο σεϊχουισλάμ ζητά χρόνο για να σκεφτεί το ζήτημα. Δεν ήταν δυνατόν σε μια στιγμή να αποφασίσει την σφαγή εκατομμυρίων αθρώπων. Η μετριοπαθής στάση του θρησκευτικού ηγέτη του ισλάμ, προκαλεί δυσφορία στον Σουλτάνο, ο οποίος αναγκάζεται να περιμένει.

Κάποιες ειδήσεις φτάνουν στα αυτιά του Πατριάρχη περί γενικής σφαγής των χριστιανών και δεν χάνει χρόνο. Παίρνει μαζί του τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Πολύκαρπο και συναντάει τον σεϊχουλ-ισλάμ. Οι πληροφορίες και οι φόβοι του επιβεβαιώνονται. Προσπαθεί να αποτρέψει την σφαγή του ποιμνίου του περισώζοντας ταυτόχρονα την επανάσταση. Τότε ο σεϊχουλ-ισλάμ του δίνει μία διέξοδο. Ο Πατριάρχης ως υπόλογος για τις πράξεις των χριστιανών, έπρεπε να αποδείξει ότι η πλειοψηφία του ελληνικού λαού ήταν ξένη προς το κίνημα. Μάλιστα του υπέδειξε η Σύνοδος της Μεγάλης Εκκλησίας να αποφασίσει γραπτώς και επισήμως ότι καταδικάζει την επανάσταση και ταυτόχρονα να αφορίσει τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και τον Μιχαήλ Σούτσο. Πράγματι με το μαχαίρι στον λαιμό ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' με ένα πρακτικό αποδοκίμασε την επανάσταση και εξέδωσε επιτίμια για τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και τον Μιχαήλ Σούτσο. Πάνω στο έγγραφο αυτό στηρίχτηκε ο σεϊχουλ-ισλάμ και αρνήθηκε να εκδώσει φετφά για γενική σφαγή των χριστιανών. Η σφαγή των Χριστιανών έχει αποτραπεί. Ο Σουλτάνος οργίζεται σφόδρα. Κηρύττει έκπτωτο τον σεϊχουλ-ισλάμ και τον εξορίζει. Δεν τολμά όμως να απαιτήσει έκδοση απόφασης για γενική σφαγή από τον διάδοχό του, φοβούμενος μια νέα άρνηση. 

Στο μεταξύ ο Υψηλάντης κατάλαβε ότι ο Πατριάρχης και η περί αυτόν Σύνοδος, ενήργησαν κάτω από πιέσεις και απειλές, οπότε δικαιολόγησε την ενέργεια και εξέλαβε τον αφορισμό ως μη γενόμενο. 

Ας μεταφερθούμε όμως τώρα στο Φανάρι.

 Είναι Μ. Δευτέρα του 1821. Τρεις η ώρα τα μεσάνυχτα. Όλοι κοιμούνται στις οικίες του Πατριαρχείου, ύπνο βαθύ. Μέσα στο απόλυτο σκοτάδι, διακρίνουμε έξι φιγούρες με ράσα να κατεβαίνουν τις σκάλες του Πατριαρχείου. Είναι ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε' που κρατάει κλειδιά στα χέρια του και τον ακολουθούν οι Μητροπολίτες Καισαρείας, Δέρκων, Εφέσου, Χαλκιδόνος, Νικομήδειας και Νικαίας. Διασχίζουν την αυλή και προχωράνε προς την πόρτα του Πατριαρχικού ναού. Την ανοίγουν, μπαίνουν μέσα και κλειδώνουν πάλι την πόρτα. Δεν υπάρχει φως στον ναό του Αγίου Γεωργίου. Σκοτάδι. Μόνο το καντήλι μπροστά στον Εσταυρωμένο σκορπάει το αμυδρό του φως στον ναό. Οι Ιεράρχες με ευλάβεια και συστολή εισέρχονται στο ιερό βήμα. Στάθηκαν κύκλω της Αγίας Τράπεζας και στο μέσον ο Πατριάρχης Γρηγόριος, τους απήθυνε με χαμηλή φωνή τα εξής λόγια: "Ιδού! Συνήλθαμε στον Ναό του Θεού. Κανένας άλλος δεν μας βλέπει, παρά μόνο ο ακοίμητος οφθαλμός Του. Και κανένα άλλο αυτί δεν μας ακούει παρά μόνο το αυτί Εκείνου που ακούει τις δεήσεις και των δικαίων και των αμαρτωλών. Πριν λίγο απευθύναμε αφορισμό ακούσιο κατά των επαναστατών αδελφών μας Χριστιανών, οι οποίοι μάχονται κάτω από την σημαία του Σταυρού υπέρ πίστεως και πατρίδος. Ντυθήτε τα αρχιερατικά σας άμφια. Ντυθήτε με τα ωμοφόρια και τα πετραχήλια σας". 

Ο ίδιος βοηθηθηκε από τον Μητροπολίτη Νικομηδείας για να ενδυθεί τα άμφιά του. Ο Γρηγόριος έβαλε "Ευλογητός" και μετά από μία σύντομη ακολουθία, πήρε τον αφορισμό και τον τοποθέτησε σε έναν τρίποδα πλησίον της Αγίας Τράπεζας και "έλυσε" τον αφορισμό. Με αυτόν τον επίσημο και μυσταγωγικό τρόπο ο αφορισμός πλέον είχε λυθεί.

Η Επανάσταση στο μεταξύ εδραιωνόταν. Ο Σουλτάνος κατανόησε ότι ο αφορισμός του Πατριάρχη δεν ήταν τίποτε άλλο, παρά ένας διπλωματικός ελιγμός προκειμένου να γλυτώσουν οι Χριστιανοί τη γενική σφαγή και να προστατευτεί η Επανάσταση. Αποφάσισε λοιπόν να δράσει! 

Ας ακούσουμε τώρα το αναστάσιμο σήμαντρο στο Φανάρι. Λειτουργία της Αναστάσεως. Μ. Σάββατο βράδι. Ο Πατριάρχης Γρηγόριος λειτουργεί στον Πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου με ελάχιστους πιστούς. Για πρώτη φορά έλειψε από την λειτουργία ο Ρώσσος πρεσβευτής Στρογάνωφ και πολλοί επίσημοι Έλληνες. Σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες ο Γρηγόριος ετέλεσε λαμπρή και κατανυκτικότατη θεία λειτουργία. Όταν έκανε την απόλυση ευλόγησε το εκκλησίασμα και παρότρυνε ο καθένας να πάει σπίτι του, να παραμείνει εκεί όλη την Κυριακή γιατί δεν θα τελούσε την δεύτερη Ανάσταση. Μετά ανέβηκε στα Πατριαρχεία και παρέθεσε τράπεζα στους συνοδικούς αρχιερείς που λειτούργησαν μαζί του και αποσύρθηκε περίλυπος στον κοιτώνα του. Τότε κάποιος τον πληροφόρησε ότι Επτανησιακό πλοίο που ήρθε από την Πελοπόννησο επιβεβαίωσε την γενική εξέγερση των Ελλήνων. Ρώτησε τον Πατριάρχη. "Τώρα τι θα γίνει;" και ο Γρηγόριος απάντησε: "και τώρα και πάντοτε ας γίνει το θέλημα του Κυρίου". Κατά τη διάρκεια του Μ. Σαββάτου δεν διαπράχθηκε καμία βιαιοπραγία εις βάρος των χριστιανών από τους γενίτσαρους.

Ο Σουλτάνος γνώριζε καλά τη σημασία του Πάσχα για τους Χριστιανούς και αποφάσισε την χαρμόσυνη αυτή ημέρα να την μεταβάλει σε ημέρα πένθους και συμφορών. Για να προκαλέσει γενική αποθάρρυνση, προκειμένου να καταπνίξει την Επανάσταση, σκέφτηκε να υβρίσει τον Αγώνα των Ελλήνων και την Εκκλησία που τον προστάτευε, στο πρόσωπο του Γρηγορίου του Ε'. Γι αυτό τον λόγο έβγαλε φιρμάνι σύμφωνα με το οποίο ο Γρηγόριος απομακρύνεται από τον θρόνο και καταδικάζεται ως άπιστος και επίβουλος σε θάνατο. Στο μεταξύ το φιρμάνι προέβλεπε άμεση εκλογή νέου Πατριάρχη, προκειμένου να προλάβει η Υψηλή Πύλη πιθανές δυναμικές αντιδράσεις της ομόδοξης Ρωσίας.

Κυριακή του Πάσχα: Λίγο μετά τις 10 το πρωί φτάνουν με πολύ θόρυβο έφιπποι δύο Τούρκοι αξιωματικοί στο Πατριαρχείο. Ο Κεσεδάρης, υπάλληλος του υπουργείου εξωτερικών επί των κεφαλικών ποινών, διέταξε τον Πατριάρχη Γρηγόριο να τον ακολουθήσει, αφού προηγουμένως ενώπιον των συνοδικών διάβασε το φιρμάνι και διέταξε τη Σύνοδο να προχωρήσει άμεσα στην εκλογή νέου πατριάρχη. Ο Γρηγόριος έβαλε το ράσο, το επανωκαλύμαυχο και παίρνοντας την ράβδο τον ακολούθησε μαζί με τον αρχιδιάκονο Δανιήλ. Τον οδήγησαν στις φυλακές του Αρχικηπουρού. Εκεί έκαναν προσπάθειες να εξισλαμίσουν τον Γρηγόριο, αλλά δεν τα κατάφεραν. Λίγο πριν το μεσημέρι, τον οδήγησαν και πάλι από τις φυλακές στο Πατριαρχείο. Στο μεταξύ η Σύνοδος είχε εκλέξει νέο Πατριάρχη, τον Πισιδίας Ευγένιο. Ο δρόμος για τον απαγχονισμό του Γρηγορίου Ε' είχε ανοίξει. 

Όταν οι Ρωμηοί της πόλης κατάλαβαν ότι πηγαίνουν τον Γρηγόριο στο Πατριαρχείο για να τον εκτελέσουν κραύγαζαν με οδύνη και έκπληξη: Έφεραν τον Πατριάρχη για να τον σκοτώσουν! Τρόμος κατέλαβε τον Ευγένιο και τους συνοδικούς αρχιερείς, γιατί νόμιζαν ότι οι Τούρκοι συνέλαβαν τον Γρηγόριο για να τον εξορίσουν και όχι για να τον εκτελέσουν. Οι οθωμανοί αλάλαζαν μπροστά από το Πατριαρχείο που είχε τρεις Πύλες. Από αυτές ορίστηκε η πρώτη για να αναρτήσουν την αγχόνη. Κατά την διαδικασία της εκτέλεσης, έπεσε το επανωκαλύμαυχο του Γρηγορίου. Τότε ο επικεφαλής της σουλτανικής φρουράς, διέταξε να τοποθετήσουν πάλι το επανωκαλύμαυχο επί της κεφαλής του Γρηγορίου του Ε' λέγοντας: 

" Εγώ διατάχθηκα να κρεμάσω Πατριάρχη και όχι άπιστο". Τότε ο Γρηγόριος ευλόγησε τα πλήθη και είπε: "Κύριε Ιησού Χριστέ δέξαι το πνεύμα μου και σώσε τον περιούσιο λαό σου".

 Στο μεταξύ μέσα στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου τελούνταν η ακολουθία της ενθρόνισης του νέου Πατριάρχη Ευγενίου. Μόλις ολοκληρώθηκε, ο Ευγένιος δεχόταν τα συγχαρητήρια των Συνοδικών αρχιερέων. Κάποια στιγμή, έσκυψε και κοίταξε έξω από το παράθυρο. Αυτό που είδε τον σημάδεψε σε όλη του τη ζωή. Είδε τον πατριάρχη Γρηγόριο Ε' κρεμασμένο στην πατριαρχική Πύλη. Σε εκείνη την Πύλη που έβλεπε προς την λεωφόρο. Το θέαμα τον συγκλόνισε και από τότε μέχρι το τέλος του βίου του κατείχετο από περιοδική παραφροσύνη! 

Αγαπητοί μου!

Η θυσία του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε' έφερε ευνοϊκά αποτελέσματα για την επανάσταση του 1821. Η επίσημη Ευρώπη που κυριαρχούνταν από τον μισελληνισμό του Μέττερνιχ και της Ιερής Συμμαχίας, αρχίζει για πρώτη φορά να βλέπει με κάποια συμπάθεια το ελληνικό ζήτημα. Ο φιλελληνισμός φουντώνει και οι Έλληνες, αντί να καμφθούν ξεσηκώνονται και αγριεύουν περισσότερο ζητώντας εκδίκηση, γιατί θεώρησαν ότι στο πρόσωπο του Πατριάρχη ατιμάζεται και περιφρονείται το Γένος. Όπως γράφει ο Τερτσέτης "στην κόψη του ελληνικού σπαθιού ήταν γραμμένο το όνομα του Πατριάρχη και θέριζε".

Ο Εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός πιάνει την γραφίδα και το μελάνι και γράφει στον "Ύμνο εις την ελευθερίαν"

Πνίγοντ' όλοι οι πολεμάρχοι

και δεν μνέσκει ένα κορμί

χάρου, σκιά του Πατριάρχη,

που σ' επέταξεν εκεί.

Όλοι κλαύστε αποθαμένος

ο αρχηγός της Εκκλησιάς

κλαύστε, κλαύστε κρεμασμένος

ωσάν νάτανε φονιάς.

Έχει ολάνοιχτο το στόμα

π' ώρες πρώτα είχε γευθεί

τ' Άγιον Αίμα τ' Άγιον Σώμα

λες πως θενά ξαναβγεί.

Η κατάρα που είχε αφήσει

λιγο πριν να αδικηθεί

εις όποιον δεν ΄πολεμήσει

και ημπορεί να πολεμεί.

Την ακούω, βροντάει, δεν παύει

εις το πέλαγο, εις τη γη

και μουγκρίζοντας ανάβει 

την αιώνια αστραπή.

Σε θρήνο καλεί ο εθνικός μας ποιητής. Σε έναν θρήνο και ένα κλάμα που συνδέεται με την αφύπνιση των συνειδήσεων και διεκδικεί δυναμικά την ελευθερία. Μια ελευθερία που πέρασε μέσα από θυσίες και κακουχίες όχι μόνο σωματικές αλλά και ψυχικές. Οι πρωταγωνιστές της επανάστασης δεν ήταν πρόσωπα άτρωτα. Πάλεψαν με διλήμματα, αμφιβολίες και πιέσεις. Αυτό που καθοδήγησε όμως τη στάση τους ήταν το ορθόδοξο θυσιαστικό πνεύμα. 

Ο Άγιος Καλλίνικος Μητροπολίτης της Μακεδονικής επαρχίας Εδέσσης, έλεγε:

Πάντοτε το ψεύδος εχθρεύεται την αλήθεια, διότι απλούστατα η αλήθεια είναι θάνατος του ψεύδους, ενώ το ψεύδος δεν αποτελεί θάνατο της αλήθειας. Μεγάλη η αλήθεια και υπερισχύει. Επ' εσχάτων το ψεύδος με την μορφή της απομυθοποιήσεως, της προόδου, ακόμη και της αληθείας, ύψωσε θρασείαν την κεφαλήν. Άνθρωποι του ψεύδους έφτασαν στο σημείο να χαρακτηρίσουν προδότη τον κρεμάμενο Πατριάρχη μας. Δεν φοβούνται μήπως το σχοινί του Πατριάρχη τους πνίξει; Η αλήθεια προπηλακίζεται, σταυρώνεται, θάπτεται, αλλά εγείρεται.

Κάθε ταπεινός προσκυνητής του Φαναρίου που εισέρχεται με ευλάβεια στις πατριαρχικές αυλές, καταλαβαίνει το νεύμα του ξεναγού. Καταλαβαίνει ότι η πόρτα που του δείχνει είναι εκείνη η πόρτα που μπροστά της στήθηκε η κρεμάλα του Πατριάρχη. 

Τελειώνοντας το ταξίδι μας, ας ανάψουμε νοερά ένα κεράκι μπροστά της. Και το κεράκι αυτό ας μείνει ακοίμητο. Ας φωτίζει τους δρόμους της ελευθερίας και της αλήθειας . Ας φωτίζει την ιστορική μας μνήμη, που αυτούσια οφείλουμε να την μεταλαμπαδεύσουμε και στις επόμενες γενιές.

Παναγιώτης Μελικιδης - Θεολόγος Εκπαιδευτικός

Βιβλιογραφία: π.Γ. Γεωργίου Μεταλληνού, Τουρκοκρατία

π.Θεοδωρου Ζήση, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε'

#κειμενα